یکی از حوزههای بینامتنی، “بینامتنی دینی” میباشد که منظور از آن تداخل متنهای دینی منتخب از قرآن کریم، حدیث شریف، شخصیتها، حوادث، احکام و مفاهیم دینی با متن اصلی است به گونهای که این متون با ساختار متن اصلی هماهنگ بوده و هدف فکری یا هنری یا هردو را با هم ایفا کند.
نجیب الکیلانی(1995م)رماننویس، شاعر و نظریهپرداز عرصهی ادبیات اسلامی است. او آثارش را در راستای نشر مفاهیم اسلامی تالیف کرده و با تالیف تعداد زیادی رمان، کتاب و مقاله خدمات فراوانی به ادبیات اسلامی معاصر نموده است. رمانهای کیلانی آینهی تمام نمای عقاید اسلامی و دیدگاههای سیاسی و اجتماعی او میباشند. او همچون نویسندهای متعهد از منابع اصیل اسلامی جهت پایه ریزی رمانهایش الهام میگیرد و در آثارش پیام استقلال، آزادی و بازگشت به هویت اسلامی برای جوامع اسلامی را دارد.
کیلانی دو رمان تاریخی “عمالقه الشمال” و”لیالی ترکستان” را پیرامون بحرانهایی که نیجریه و ترکستان شرقی در قرن بیستم شاهد بودند، تالیف کرده است. و در آنها با رویکرد اسلامی خود، عقاید، مفاهیم و دیدگاههای اسلامی خود را بیان نموده است. بینامتنی دینی در این دو رمان در دو سطح مستقیم و غیر مستقیم جریان دارد.
بینامتنی مستقیم شامل، بینامتنی با قرآن، احادیث نبوی، شخصیتهای دینی، حوادث تاریخ اسلام و احکام شرعی میباشد.او غالبا آن دسته از مفاهیم را به طور مستقیم در رمان آورده است که هرکدام به نوبهی خود یک اصل مهم اسلامی به شمار میروند، همچنین او شخصیتهای دینی و نیز حوادث تاریخی ویژهای را برای راساندن پیام خود به مخاطب انتخاب نموده است.
در بینامتنی غیر مستقیم نیز نویسنده در قالب نماد و نقاب به بیان دیدگاههای اسلامی خود پرداخته است. از جمله این نمادها نام رمانها و توصیف برخی حالات و شخصیتها میباشد که در حیطهی بینامتنی غیر مستقیم قرار میگیرند. علاوه بر این کیلانی برای ابراز عقاید اسلامی خود نقاب شخصیتهای رمانرا بر چهره زده است. اودر این زمینه تنها به نقاب یک شخصیت بسنده نمیکند بلکه از نقاب شخصیتهای مختلف رمان برای بیان دیدگاههای خود سود میبرد.
——————————————-
کلیدواژه: ادبیات داستانی، بینامتنی دینی، نجیب کیلانی، عمالقه الشمال، لیالی ترکستان
فهرست مطالب
عنوان صفحه

فصل اول (مقدمه و کلیات تحقیق) ……………………………………………………………………………….1 1-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………… 1 1-2 بیان مسأله و سؤالات تحقیق…………………………………………………………………………………………………….. 3 1- 3 پیشینه و ضرورت تحیقیق ………………………………………………………………………………………………………. 5 1-4 اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………….. 7 1-5 روش تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………… 7فصل دوم (تعاریف) ……………………………………………………………………………………………………8 2-1 نگاهی به زندگی و آثار نجیب کیلانی………………………………………………………………………………………..8 2-1-1 زندگی نجیب کیلانی………………………………………………………………………………………………………….8 2-1-2 رویکرد اسلامی نجیب الکیلانی در نویسندگی………………………………………………………………………..12 2-1-3 آثار کیلانی……………………………………………………………………………………………………………………..15 2-1-3 جایگاه نجیب کیلانی در ادبیات معاصر عربی………………………………………………………………………….16 2-2 بینامتنی………………………………………………………………………………………………………………………………..18 2-2-1مفهوم بینامتنی از نظر لغوی…………………………………………………………………………………………………..18 2-2-2 مفهوم بینامتنی از نظر اصطلاحی……………………………………………………………………………………………19 2-2-3 جایگاه بینامتنی در نقد غرب………………………………………………………………………………………………..21 2-2-4جایگاه بینامتنی در نقد عربی………………………………………………………………………………………………….24 2-2-5 انواع بینامتنی………………………………………………………………………………………………………………………26 2-2-6 نقاب………………………………………………………………………………………………………………………………..29 2-2-7 بینامتنی دینی……………………………………………………………………………………………………………………….30فصل سوم (تجزیه و تحلیل)………………………………………………………………………………………..33 3-1تحلیل بینامتنی دینی در رمان”عمالقه الشمال”………………………………………………………………………………….33 3-1-1خلاصهای از حوادث رمان……………………………………………………………………………………………………..33 3-1-2 نگاهی به سبک هنری و رویکرد اسلامی در این رمان………………………………………………………………..35 3-1-3بینامتنی مستقیم(سطحی)……………………………………………………………………………………………………….37 3-1-3-1بینامتنی با قرآن کریم………………………………………………………………………………………………………..37 3-1-3-1-1 بینامتنی صریح………………………………………………………………………………………………………….38 3-1-3-1-2 بینامتنی ضمنی……………………………………………………………………………………………………………..46 3-1-3-2 بینامتنی با داستانهای قرآن………………………………………………………………………………………………..50 3-1-3-2-1 داستان حضرت موسی (ع)…………………………………………………………………………………………….50 3-1-3-2-2 داستان حضرت نوح (ع)……………………………………………………………………………………………….51 3-1-3-2-3 داستان حضرت یوسف (ع)………………………………………………………………………………………….52 3-1-3-2-4 داستان حضرت یونس (ع)……………………………………………………………………………………………..53 3-1-3-2-5 داستان مریم (ع)…………………………………………………………………………………………………………54 3-1-3-3 بینامتنی با احادیث نبوی ……………………………………………………………………………………………………55 3-1-3-3-1 بینامتنی صریح…………………………………………………………………………………………………………….55 3-1-3-3-2 بینامتنی ضمنی…………………………………………………………………………………………………………….58 3-1-3-4 بینامتنی با شخصیت اصحاب(رض)…………………………………………………………………………………….60 3-1-3-4-1بینامتنی با شخصیت اصحاب با قومیتهای مختلف……………………………………………………………..60 3-1-3-4 -2بینامتنی با شخصیت شهدای اصحاب ……………………………………………………………………………..61 3-1-3-5 بینامتنی با حوادث تاریخ اسلام…………………………………………………………………………………………..62 3-1-3-5-1 جنگهای ردّه…………………………………………………………………………………………………………….62 3-1-3-5-2 غزوهی بدر…………………………………………………………………………………………………………………63 3-1-4بینامتنی غیر مستقیم (عمیق)……………………………………………………………………………………………………63 3-1-4-1 نماد………………………………………………………………………………………………………………………………64 3-1-4-1-1 عمالقه الشمال…………………………………………………………………………………………………………….64 3-1-4-1-2محلههای تازه ساخت شهر……………………………………………………………………………………………..65 3-1-4-1-3 زبان عربی…………………………………………………………………………………………………………………..65 3-1-4-1-4 جاماکا……………………………………………………………………………………………………………………….66 3-1-4-2 نقاب…………………………………………………………………………………………………………………………….67 3-1-4-2-1 نقاب”عثمان أمینو”………………………………………………………………………………………………………..67 3-1-4-2-2 نقاب”شیخ عبدالله”……………………………………………………………………………………………………….68 3-1-4-2-3 نقاب “نور”…………………………………………………………………………………………………………………69 3-1-4-2-4 نقاب”أحمدو بیللو”……………………………………………………………………………………………………….70 3-2تحلیل بینامتنی دینی در رمان”لیالی ترکستان”…………………………………………………………………………………71 3-2-1خلاصهای از حوادث رمان……………………………………………………………………………………………………..71 3-2-2 نگاهی به زبان، سبک و رویکرد اسلامی در این رمان………………………………………………………………..75 3-2-3بینامتنی مستقیم (سطحی)……………………………………………………………………………………………………….76 3-2-3-1بینامتنی با قرآن کریم………………………………………………………………………………………………………..76 3-2-3-1-1 بینامتنی صریح…………………………………………………………………………………………………………….76 3-2-3-1-2 بینامتنی ضمنی……………………………………………………………………………………………………………..80 3-2-3-2 بینامتنی با احادیث نبوی ……………………………………………………………………………………………………83 3-2-3-3 بینامتنی با احکام شرعی…………………………………………………………………………………………………….85 3-2-3-3-1 جایگاه”فتوی”…………………………………………………………………………………………………………….85 3-2-3-3-2 تحریم ازدواج با کفار……………………………………………………………………………………………………85 3-2-3-3-3 استحباب اذکار قبل از خواب ……………………………………………………………………………………….86 3-2-4بینامتنی غیر مستقیم(عمیق)……………………………………………………………………………………………………..87 3-2-4-1 نماد………………………………………………………………………………………………………………………………87 3-2-4-1-1 شب(نور) و تاریکی……………………………………………………………………………………………………..87 3-2-4-1-2 زبان عربی………………………………………………………………………………………………………………….88 3-2-4-1-3 چنگیزخان وفرزندانش………………………………………………………………………………………………….89 3-2-4-2 نقاب…………………………………………………………………………………………………………………………….89 3-2-4-2-1 نقاب”امیر قومول”…………………………………………………………………………………………………………89 3-2-4-2-2 نقاب”خوجه نیاز”…………………………………………………………………………………………………………90 3-2-4-2-3 نقاب”ژنرال باتور”………………………………………………………………………………………………………..91 3-2-4-2-4 نقاب”مصطفی”…………………………………………………………………………………………………………….91 3-3 مقایسهی بینامتنی دینی رمان”عمالقه الشمال” با “لیالی ترکستان”…………………………………………………………93فصل چهارم نتیجهگیری ……………………………………………………………………………………………..95ملخص البحث ………………………………………………………………………………………………………….99فهرست منابع…………………………………………………………………………………………………………….109چکیده انگلیسی …………………………………………………………………………………………………………115
فصل اول
مقدمه و کلیات تحقیق
1-1-مقدمه
سپاس و ستایش برای خداوند عالمیان و درود و سلام خدا بر رسول اکرم و خاندان پاک و اصحاب بزرگوارش؛
با عنایت به کارکردهای وسیع ادبیات به جرأت میتوان ادعا کرد که ادبیات اسلامی در طول تاریخ یکی از تاثیر گذارترین عوامل در نهضت امت اسلامی بوده است.در دوران معاصر نیز حجم وسیع کارهای ادبی اسلامی اعم از شعر، رمان، داستان، نمایشنامه و فیلم نامههایی که در خدمت اهداف دعوت اسلامی نوشته شدهاند، شاهد بر این مدعاست. اگر چه دوران سیاه سلطهی دیکتاتورهای مستبد وابسته به شرق و غرب در تاریخ معاصر اسلام یک تراژدی غمناک شمرده می‌شود اما همین اوضاع از جهتی سبب پیدایش، رشد و تکامل ادبیاتی اسلامی با قابلیتهای فراوانی شد که آن را از قالب کلاسیک خود وارد عرصه های نو ادبیات نمود که این روند رشد و تکامل همچنان ادامه دارد و روز به روز افقهای تازهای را در مینوردد.
آموزههای اسلامی اعم از آیات مبارک قرآن و سنت صحیح نبوی و نیز میراث اسلامی اعم از علوم تفسیر، فقه، تاریخ و… ظرفیتهای زیادی برای الهام گیری یک هنرمند جهت پایه ریزی یا غنی سازی اثر ادبی فراهم می‌آورد و اگر گام را فراتر نهیم باید بگوییم هنرمند مسلمان به حکم باورهایش آموزههای اصیل اسلام را تنها منبع سعادت گمشدهی بشر میداند و رسالت او در جایگاه یک هنرمند موحد رساندن همین پیام به مخاطبان است اما آنچه که در این بین اهمیت دارد این است که به مقتضای هر دوره، از بهترین قالب و زیباترین اسلوبها برای نیل به این هدف بهره جوید.
در دوران معاصر، رمان یکی از شایعترن انواع فنون ادبی به شمار میرود و هر روز آثار تازهای با رویکردهای متفاوت ظهور می‌کند و هر یک به نوبهی خود حامل مضامین فکری، اجتماعی، اخلاقی ویژهای می‌باشند. در این پژوهش هم دو اثر داستان نویس مشهور اسلامی “نجیب الکیلانی” -رحمه الله- مورد بررسی قرار گرفته است. انتخاب آثار کیلانی به عنوان موضوع این پژوهش چند دلیل عمده داشت؛ یکی اینکه کیلانی هنرمندی فرامنطقهای است، به این معنا که آثارش غالبا تعبیری از هویت، دین، فرهنگ، زبان، مسائل و بحرانها، خواستهها و امید و آرزوهای ملتهای اسلامی است. دیگر اینکه او با آگاهی وسیع از تاریخ و منابع اصیل اسلام و نیز با معلومات وسیعش در زمینهی ادبیات و مکاتب ادبی و فنون داستان نویسی،همچنین با تجربهی عملی به عنوان دعوتگری منادی بیداری اسلامی، هنرش را در راستای خدمت به اهداف والای اسلام قرار داده است. سبب دیگر این انتخاب این بود که در مقایسه با ادبای غیر اسلامی که آثارشان همیشه مورد توجه محافل نقدی بوده و معمولا موضوع پژوهشها قرار میگیرند، آثار هنرمندان اسلامی و به ویژه نجیب الکیلانی -به عمد یا غیر عمد- بسیاری از اوقات مورد اغفال قرار گرفته است و کمتر در مورد این آثار تحقیقات صورت میگیرد. برای همین است که می‌بینیم حجم پژوهشهای انجام شده بر روی آثار کیلانی در مقابل حجم انبوه تولید ادبی که داشته بسیار ناچیز است.
در این تحقیق دو رمان “عمالقه الشمال ” و “لیالی ترکستان” از میان آثار کیلانی برای نقد انتخاب شده است.انتخاب این رمانها به این دلیل بود که موضوع این دو رمان در واقع در ذات خود ندای بیداری اسلامی و رهایی از سلطهی بیگانهگان و وابستگی را در میان مسلمانان سر میدهند که به نوعی همساز با تحولات اخیر جهان اسلام است. باورها، افکار و اندیشهها، خواستهها، چالشها و بحرانها و بیم و امیدهای مطرح شده در این دو رمان مضمون برخیاز شعارهایی بود که مسلمانان در کشورهای تونس، مصر، لیبی، یمن و سایر کشورهای اسلامی سر میدادند.
در نقد این دو رمان از رویکرد نقدی “بینامتنیت” استفاده شده است. اما به علت گستردگی حوزهی بینامتنیت در یک اثر ادبی و کثرت صداهای مختلف در یک اثر داستانی، در این پژوهش از دریچهی”بینامتنی دینی” به تحلیل این دو اثر پرداختهایم.
این پژوهش در چهار فصل تدوین شده است.
فصل اوّل شامل مقدمه و کلیات تحقیق اعم از بیان مسأله، سؤالات تحقیق، پیشینه و ضرورت انجام تحقیق و روش انجام تحقیق میباشد.
فصل دوم این فصل شامل تعاریف میباشد که در آن زندگینامهی نجیب الکیلانی، رویکرد اسلامی کیلانی، آثار او، التزام در ادبیات کیلانی و نیز جایگاهش در ادبیات. همچنین مفهوم تناصّ از نظر لغوی و اصطلاحی، تاریخچهی آن در ادبیات غربی و عربی و نیز انواع بینامتنی مورد بررسی قرار گرفته است.
فصل سوم این فصل موضوع اصلی پایان نامه(تحلیل بینامتنی دینی در رمان”عمالقه الشمال” و”لیالی ترکستان” نجیب الکیلانی) را در برمیگیرد و در این فصل بینامتنی دینی را در هر یک از دو رمان به صورت جداگانه مورد بررسی قرار دادهایم در هر کدام نیز مباحث را به دو بخش اصلی بینامتنی مستقیم(سطحی) و بینامتنی غیر مستقیم(عمیق) تقسیم نمودهایم. در بخش اول به بررسی بینامتنی رمان با قرآن و حدیث و داستانهای قرآن و حوادث اسلامی و احکام شرعی پرداختهایم.
در بخش دوم یعنی بینامتنی غیر مستقیم(عمیق) به موارد بینامتنی دینی پرداختهایم به صورت عمیق در رمان آمدهاند، و شامل بینامتنی مفاهیم دینی، نماد و نقاب می‌شود.
فصل چهارم شامل نتیجهگیری و یافتههای پژوهش میباشد.
1-2 بیان مسئله و سوالات تحقیق
نجیب ابراهیم الکیلانی(1997م) یکی از رمان نویسان و شاعران معاصر عرب است که تعداد زیادی رمان و مجموعه داستانهای کوتاه را با موضوعات مختلف اجتماعی و تاریخی از خود بر جای گذاشته است. او در رمانهایش به مسایل و مشکلات جوامع اسلامی پرداخته وموهبت ادبی خود را در این راستا بکار گرفته است(القاعود،1996 131).
از میان آثار او رمانهای “عمالقه الشمال” و “لیالی ترکستان” جزو رمانهایی هستند که در رابطه با اوضاع جوامع اسلامی در قرن بیستم نوشته شدهاند. اولی داستان فردی نیجریایی در دههی(1960م) است. آنزمان که نیجریه زیر یوغ استعمار مینالید و همزمان با آن هم مبشران مسیحی سعی در تفرقه میان مردم آن کشور داشتند و قدرتهای جهانی هم در فکر تجزیه این کشور مسلمان نشین بودند. قهرمان داستان در فکر اتحاد وطن خود و نیز ابطال نیرنگهای دشمنان بوده است که در این راه حوادث و مشکلاتی برایش پیش می‌آید.
“لیالی ترکستان” هم در ترکستان شرقی اتفاق میافتد. کشوری که بعدا توسط چین تصرف شده و هم اکنون به عنوان استانی از چین”سین کیانگ” یعنی چین جدید نام گرفته است که داستان مقاومت مردم این منطقه در برابر توسعه طلبی چین کمونیستی و نیز دخالتهای روسیه و تلاششان برای حفظ استقلال این سرزمین اسلامی است.
رمانهای نجیب الکیلانی آینهی تمام نمای افکار و دیدگاههای سیاسی و اجتماعی وی میباشند. او همچون نویسندهای متعهد از تاریخ و فرهنگ اصیل اسلامی جهت پایه ریزی رمانهایش الهام میگیرد. در این میان با نگاهی به آثارش میتوان دریافت که وی پیام استقلال، آزادی و بازگشت به هویت اسلامی برای جوامع اسلامی را دارد. جوامع اسلامی که در روزگار وی مبتلا به انواع فسادهای فکری، سیاسی و اجتماعی و عقب ماندگیها بوده است.
اگر چه گاهی شرایط سخت سیاسی و اجتماعی حاکم بر جامعهی مصر و رواج تفکرات سکولاریستی و ملی گرایانه در میان زمامداران آن کشور به نویسنده اجازه نداده مستقیما دیدگاههایش را مطرح کند اما آنچه که مسلم است این است که دین اسلام به مثابهی عنصر اول و اساسی شکل گیری شخصیت و افکار کیلانی بازتاب گستردهای در آثارش داشته و موضوعات و مضامین دینی بینامتنی قابل توجهی با کارهای هنری او دارد که شایان بررسی و تحلیل میباشد.
بینامتنی(intertextuality) که یکی از گرایشهای نقد جدید به شمار میرود تعاریف زیادی از آن ارائه شده است اما در کل به تعامل بین دو یا چند متن با همدیگر بر میگردد. از نظر ژولیا کریستیوا؛ بینامتنی”ترکیبی کاشی کاری شده از اقتباسها میباشد و هر متنی فراخوان و تبدیلی از متون دیگر است”(کریستیوا 44). به عبارت دیگر “بینامتنی تفاعل بین متون گذشته و معاصر است؛ به طوری که متن داخل در روابط بینامتنی خلاصهای از متونی است که مرزهای بین آن متون را در مینوردد و شکل جدیدی به متن می‌بخشد”(همان 27).
در ادبیات عرب این نظریه به”التناصّ” شهرت دارد و ادبای عرب نه تنها با پیدایش آن به عنوان یک نظریه نقدی استقبال کردند بلکه آن را نظریهای دانستهاند که ریشه در ادبیات آنها داشته است( بقشی، بی تا 9 و السعدنی،1991م 8).
اسلوب بینامتنی ممکن است بر این امر استوار باشد که متن جدید در بردارندهی متون، افکار و شخصیتهای پیش از خود باشد و شاعر، آنها را به گونهای به کار گیرد که در خود ذوبشان کند و از این راه آفاق اسطورهای، دینی و تاریخی در مقابلش باز شود و متن جدید را سرشار از دلالتها و معانی نو سازد. آنچه در تناص مهم است ساختار ادبی جدیدی است که متن را به گونهای نو ارائه دهد(رستم پور ملکی،1384 17).
گروهی از ناقدان بینامتنی را بر اساس اسلوب آن در متون به دو نوع آشکار و پنهان تقسیم کردهاند که نوع اول اقتباس و تضمین را شامل می‌شود و حالتی آگاهانه دارد اما نوع دوم که بینامتنی ناخودآگاه نیز گفته می‌شود در آن نویسنده به حضور متن یا متون دیگری که در نوشتهی خود به کار میبرد ناآگاه است و این نوع بینامتنی در استراتژی خود بر ذوب و دگرگونی و تعامل متنی استوار است(نامور مطلق، 1386 88). البته بینامتنی را به انواع دیگری هم تقسیم کردهاند که از آنها میتوان بینامتنی مستقیم، غیر مستقیم، خارجی، مرحلهای و داخلی را نام برد(جمعه،2003م 157 و عزام،2005م 26 وفاهم، 2004م 61).
روشن کردن ارتباط میان متن غایب با متن حاضر دارای قوانین خاص خود است که قوانین بینامتنی گفته می‌شود این قوانین عبارتند از نفی جزئی”اجترار”، نفی متوازی”امتصاص” و نفی کلی”حوار”(عزام،2005م 118)، البته کشف این ارتباط از یک جهت نیازمند خوانش عمیق متون بوده و از طرفی دیگر هم خواننده بایستی اطلاعات وسیعی را دارا باشد تا بتواند موارد بینامتنی را در متن تشخیص دهد.
اما بینامتنی دینی که موضوع این پژوهش است منظور از آن تداخل متون دینی با متن اصلی است به گونهای که این متون با ساختار اثر هنری هماهنگ بوده و هدف فکری یا هنری یا هردو را با هم ایفا کند. (الزغبی،2000م 37) البته نقاب(mask) شخصیتهای دینی را نیز میتوان در حیطهی بینامتنی دینی گنجاند که در آن نویسنده با پنهان شدن در پشت شخصیتهای مورد نظر خود سعی می‌کند دیدگاههای خود را بیان کند.
در این پژوهش سعی بر این است با رویکردی نقدی به بررسی و تحلیل بینامتنی دینی در این دو رمان پرداخته شود. با تبیین موارد بینامتنی دینی و انواع آن در این دو اثر، میزان موفقیت نویسنده در بکارگیری بینامتنی دینی برای ایجاد درونمایه یا فکر مسلط بر داستان و چگونگی استفادهی وی از این امر در شخصیت پردازی، گفتگو و لحن داستان، مورد بررسی قرار گیرد.
در زمینهی بینامتنی دینی در رمانهای”عمالقه الشمال” و”لیالی ترکستان” نجیب کیلانی تاکنون تحقیقی به صورت مستقل صورت نگرفته است به همین خاطر بررسی این دو رمان از این منظر تحت عنوان یک پایان نامه ضروری به نظر میرسد. در این پژوهش سعی برآن است که با بررسی ویژگیهای بینامتنی در رمانهای”عمالقه الشمال” و”لیالی ترکستان” نجیب کیلانی به سؤالات زیر پاسخ داده شود
1. بازتاب بینامتنی دینی در این دو رمان نجیب الکیلانی چگونه بوده است؟
2. نویسنده در این دو رمان بیشتر از کدام نوع بینامتنی بهره برده است؟
3. وی تا چه اندازه در بکارگیری بینامتنی دینی در راستای رسیدن به اهداف فکری و هنری خود موفق بوده است؟
1-3- پیشینه و ضرورت انجام تحقیق
در مورد موضوع پژوهش تحقیقی مستقل چه به صورت کتاب و چه به صورت مقاله انجام نگرفته است. کتاب”الإتجاه الاسلامی فی أعمال نجیب الکیلانی القصصیه”(1989م)نوشتهی عبدالله بن صالح عرینی به بررسی کلی رمانها و مجموعه داستانهای نجیب الکیلانی پرداخته و از منابعی که از آنها الهام گرفته تنها تاریخ و اوضاع کنونی جوامع اسلامی را بررسی می‌کند سپس به تحلیل ساختار هنری رمانهای وی میپردازد و به حوزهی بینامتنی دینی وارد نشده است.
کتاب حلمی محمد القاعود با عنوان”الواقعیه الاسلامیه فی روایات نجیب الکیلانی”(1996م) هم در زمینهی رئالیسم اسلامی در رمانهای این نویسنده است و این پدیده را در چهار رمان اجتماعی وی یعنی(اعترافات عبدالمتجلی، امرأه عبدالمتجلی، قضیه ابوالفتوح الشرقاوی و ملکه العنب) بررسی کرده است و از بینامتنی دینی سخنی به میان نیاورده است.
خانم صدیقه زود رنج هم پایان نامهی کارشناسی ارشد با عنوان “بررسی و تحلیل نقش و جایگاه نجیب کیلانی در داستان نویسی اسلامی معاصر” در دانشگاه تربیت مدرس و در سال (1380ش) تالیف نموده است.
همچینین”تحلیل و نقد عمر یظهر فی القدس” عنوان پایان نامهی کارشناسی ارشدی است که سال(1386ش) توسط مریم زارعی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران نوشته شده است که در رابطه با رمان تاریخی”عمر یظهر فی القدس” نجیب کیلانی میباشد.
پایان نامهای هم با عنوان”ترجمه و نقد و بررسی کتاب (الیوم الموعود) اثر نجیب کیلانی” توسط خانم معصومه بهمنی در دانشگاه تهران پردیس قم در سال(1386ش) نوشته شده است.
در دانشگاه کردستان هم پایان نامه کارشناسی ارشدی با عنوان “بررسی و مقایسه بکارگیری سیرهی نبوی در رمان (نور الله) نجیب کیلانی و کتاب (علی هامش السیره)طه حسین” توسط خانم نسیبه سبحانی در سال (1387ش) نوشته شده است.
همچنین در دانشگاه همدان نیز پایان نامهای تحت عنوان”شخصیت پردازی زن در ادبیات داستانی با نگاهی به سه رمان (لیالی ترکستان)، (عذراء جاکارتا) و(عمالقه الشمال) نجیب کیلانی” توسط خانم شهلا زمانی در سال (1389ش) نوشته شده است.
مقالهای هم با عنوان(شخصیت پردازی زن در ادبیات داستانی نجیب کیلانی) توسط صلاح الدین عبدی و شهلا زمانی نوشته شده که در مجله زن در فرهنگ و هنر(پژوهش زنان)دورهی ?، شمارهی ? به چاپ رسیده است. با عنایت به آنچه گفته شد مشخص می‌شود در هیچ یک از این منابع به موضوع تحقیق پرداخته نشده است.
1-4- اهداف تحقیق
الف- هدف کلی
تحلیل و بررسی بینامتنی دینی در رمانهای”عمالقه الشمال” و”لیالی ترکستان” نجیب کیلانی.
ب- اهداف جزئی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1. تبیین موارد بینامتنی دینی در این دو رمان و تحلیل نوع بینامتنی بکار رفته در آنها.
2. کنکاش در زمینه چگونگی استفادهی نجیب کیلانی از بینامتنی دینی برای رساندن پیام خود به مخاطب.
3. بررسی جنبههای ادبی و هنری بینامتنی دینی در این دو رمان.
1-5- روش تحقیق

روش تحقیق در این پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و پژوهشگر پس از بررسی و مطالعه ی منابع تحقیق و فیش برداری به تحلیل محتوایی متن دو رمان “عمالقه الشمال” و”لیالی ترکستان” پرداخته است.

فصل دوم
تعاریف
2-1 نگاهی به زندگی و آثار نجیب الکیلانی
2-1-1- زندگی نجیب الکیلانی
نجیب إبراهیم عبداللطیف در روستای (شرشابه) واقع در استان (الغربیه) مصر در محرم سال (1350هـ ق) برابر با اول حزیران (1931م) به دنیا آمد. وی اولین فرزند خانواده بود. پدر کیلانی کشاورز بود و درآمدش از این طریق تأمین می شد. این خانواده علاوه بر نجیب دو فرزند دیگر به نامهای أمین و محمد هم داشتند(العرینی، 1989م 11). نجیب همراه با سایر اعضای خانواده در کارهای کشاورزی به پدر کمک میکرد و این نشان دهندهی این است که زندگی وی فرق آنچنانی با دیگر ساکنین روستا نداشته است.
در چهارسالگی خانوادهاش وی را به مکتب فرستادند و در آنجا خواندن و نوشتن و حساب و مقداری احادیث و سیرهی پیامبر- صلی الله علیه و سلم- و داستانهای قرآن را یادگرفت؛ خودش می‌گوید”من به سرعت توانستم خواندن و نوشتن را یاد بگیرم. در چهارسالگی برای حفظ قرآن به مکتب و در هفت سالگی وارد مدرسه ابتدایی شدم در حالی که همچنان حفظ قرآن را ادامه میدادم، صبحها به مکتب و بعداز ظهرها هم به مدرسه میرفتم. به این ترتیب بود که قبل از اینکه به مدرسهی ابتدایی در روستایی که حدود پنج کیلومتر از روستایمان دور بود بروم اکثر قرآن را حفظ نمودم”(الکیلانی، 1991م 15).
کیلانی هشت ساله بود که جنگ جهانی دوم شروع شد و این امر سبب شد که روستا دچار بحرانی اقتصادی شود. از طرفی دیگر اشغالگران بریطانیایی کشاورزان را مجبور میکردند که محصولاتشان را به آنها تحویل دهند که این امر بحران را شدیدتر مینمود. در این شرایط خانوادهی کیلانی با صبر و عزم راسخ با این مشکلات دست و پنجه نرم میکردند که این اوضاع تاثیر زیادی بر کیلانی گذاشت(العرینی، 1989م 11). کیلانی دورهی دبیرستان را در (طنطا) مرکز استان (الغربیه) گذراند. در این مرحله هم خانوادهاش به سختی میزیستند اما کیلانی مانند فرزندی مسئولیت شناس در درسهایش جدیت فراوانی به خرج میداد و او توانست با معدل بالایی این مرحله را هم به اتمام برساند. پس از گذراندن مرحلهی دبیرستان، در سال (1951م) به اصرار مادرش، وارد دانشکدهی پزشکی در دانشگاه قاهرهی کنونی شد، اگرچه نجیب کیلانی شخصا دوست داشت در دانشکدهی ادبیات یا دانشکدهی حقوق پذیرفته شود. با این حال این رشته برای او فوائد زیادی در پی داشت زیرا که افقهای علمی زیادی را به او نشان داد و روحیهی تحقیق، واقع گرایی و انتظام فکری را در او پرورش داد(همان 12).
از دیگر کسانی که نقش زیادی در تربیت فکری او داشتند میتوان به عمویش (عبدالفتاح) اشاره کرد که همیشه کتابهای منفلوطی و رافعی و دیوان و نمایشنامه های شوقی و…. را مطالعه میکرد، و کیلانی هم زمانی که بزرگ شد این کتابها را از وی به امانت میگرفت و میخواند و چون در خواندن آن آثار مشکلی برایش پیش میآمد به او مراجعه میکرد(العرینی، 1989م 13).
نجیب کیلانی شیفتهی مطالعه بود، به ویژه مطالعهی مجلههای ادبی که در این دوره منتشر میشدند؛ مجلههایی همچون(الرساله)، (الثقافه)، (الهلال) و(ابولّو) که به وسیلهی برخی از افراد باسواد روستا با آنها آشنا شده بود. این امر سبب آشنایی او با بسیاری از ادبا ازجمله سیدقطب، مصطفی صادق رافعی، عقاد، مازنی، منفلوطی، طه حسین و توفیق حکیم گردید(الکیلانی، 1985م 10؛ العرینی، 1989م 13).
“او در ابتدا رویکرد واضح و مشخصی نداشت و هرچیزی را که بدستش میرسید میخواند، شمار زیادی از داستانهای مشهور جهان یا داستانهای عربی و نیز دیوان شاعرانی چون متنبی، شوقی و حافظ را مطالعه نمود، در طی اقامتش در (طنطا) یکی از اعضای ثابت کتابخانهی عمومی این شهر بود، حتی گاهی به علت نداشتن هزینهی کافی برای خرید کتاب، بهمراه یکی از دوستانش کتابی را به شراکت میخریدند و به نوبت می‌خواندند”(العرینی، 1989م 13).
اولین گامهایی که کیلانی در زمینهی ادبیات برداشت سرودن شعر بود، او میگوید”آغاز من با شعر بود. من شعرهای زیادی در حافظه داشتم و پیوسته تلاش میکردم از شعرای بزرگ تقلید کنم. یادم میآید که نخستین شعرهایم سرشار بودند از موضوعات تاریخی، دینی و مناسبتهای سیاسی. بسیار دوست داشتم که در مناسبتهای مختلف شاعر جلسه باشم و شعر بخوانم، برای همین اولین اثرم دیوان شعر کوچکی بود که نام”نحو العلا” را بر آن گذاشته بودم”(الکیلانی، 1985م 10).
اگر چه خانوادهی کیلانی در ابتدا به حزب”الوفد” گرایش داشتند و او هم به تبعیت آنان از این حزب طرفداری میکرد، اما کم کم باجماعت”اخوان المسلمین” آشنا شد. این آشنایی تاثیر زیادی بر ادبیات وی برجای گذاشت و رویکرد اسلامی او نقش عمدهای ایفا نمود. او در این دوران اگر چه طرفدار حزب وفد بود اما با این وجود نشریات”اخوان المسلمین”را مطالعه میکرد و در مجلهی آنان هم مطلب مینوشت. او در این رابطه می‌گوید”در سالهای دههی چهل بود که دست تقدیر مرا با برادری فاضل آشنا کرد که او هم مرا به سمت مجلهی”اخوان المسلمین” و روزنامه و سایر نشریاتشان رهنمون گشت. در این مجله بود که آثار علی احمد باکثیر، صالح العشماوی، محمد غزالی و مرشد عام”اخوان المسلمین” امام شهید حسن البناء و… را مطالعه نمودم”(همان12).
کیلانی همچنین در مورد آثار ادبی این دوران میگوید”بیشتر آثار ادبی من در این دوران یعنی تا دههی(1950م)عبارت بودند از شعر، داستان کوتا و برخی مقالات”(همان12). او در محیط روستا بزرگ شد و این امر تاثیر زیادی بر او داشته است و میتوان این تاثیر را به وضوح در آثارش دید، از جمله اینکه مکان حوادث تعدادی از رمان هایش محیط روستا است که در آن توصیفهایی دقیق از ساکنان و فضای روستا ارائه میدهد.
یکی از داییهای کیلانی(حاج محمد الشافعی) نام داشت. وی فرد ملتزم و متدینی بود که در روستای خودش فعالیتهای دینی داشت و گرایشهایی هم به جماعت”اخوان المسلمین” داشت و مجلهی این جماعت هم به دستش می‌رسید. او نجیب را به خواندن این مجله تشویق میکرد و بسیاری از اوقات در مورد قضایای اسلامی با وی صحبت می‌کرد و دیدگاه اسلام را در مورد زندگی و مسائل آن برایش شرح میداد، او از جمله کسانی بود که بر کیلانی بسیار تاثیر گذاشت و سبب آشنایی او با این جماعت شد(العرینی، 1989م 15).
در آن زمان جهان اسلام مرحلهای حساس را میگذراند. تازه جنگ جهانی دوم به پایان رسیده بود، برخی از کشورها کم کم داشتند پس از رهایی از استعمار اعلام استقلال میکردند و انگلیس هم مصر را اشغال کرده بود، اوضاع فلسطین هم به خاطر مهاجرت یهودیان و عملیاتهای شهادت طلبانه جوانان فلسطینی آشفته شده بود(العرینی، 1989م 15). همچنین جمعیتها و احزاب رسمی زیادی فعال بودند که در این میان”اخوان المسلمین” هم مانند سایر احزاب رسمی فعالیت داشت و نجیب هم در سخنرانیها و همایشهایشان شرکت میکرد(همان 15).
کیلانی دلیل پیوستنش به این جماعت را در این میداند که در کشوری استعمار زده بزرگ شده که بیگانهگان به واسطهی مزودران داخلی برآن حکم میراندند. از نظر او طبیعی است که فردی چون او به دنبال پرچمی بگردد که در سایهی آن قرار گرفته و افکار و امیدهایش را در خلال شعر ابراز کند. نجیب کیلانی تا بیست سالگی کم کم حزب “الوفد” را ترک کرده و به جماعت”اخوان المسلمین” پیوست. او زمانی که دید جماعت”اخوان المسلمین” به فکر و روحیهی او نزدیکتر است و فعالیت و جهادی خالصانه دارد به صف این حرکت پیوست. آن زمان که برابر با اواخر دههی چهل میلادی بود، جماعت”اخوان المسلمین” در کانال سوئز و فلسطین مشغول به مقابله با نیروهای انگلیسی و صهوینیستها بود. این جماعت چشم مسلمانان را بر جنایتهای وحشیانهای که کشورهای استعمارگر در الجزایر، تونس، اندونزی، هند و دیگر کشورها مرتکب میشدند باز نمود، و در حالی که دیگر احزاب سرگرم رقابت برای رسیدن به قدرت بودند، گردانهای شهادت طلب”اخوان المسلمین” پرچمدار مقابله با انگلیس و رژیم صهیونیستی بودند(الکیلانی، 1991م 21).
کیلانی در آخرین سال دورهی دانشگاه یعنی سال(1955م) به جرم گرایش به جماعت”اخوان المسلمین” به10 سال زندان با اعمال شاقه محکوم گردید. او در زندانهای”حربی”، “أسیوط”، “قناطر”، “قاهره”، “أبو زعبل” و”طره” شکنجههای فراوانی متحمل شد. به رغم این محدودیتها دوران زندان، همان دورانی بود که او توانست وقت لازم را به داستان نویسی اختصاص دهد، به خصوص اینکه شعر ظرفیت احساسات انقلابی او را نداشت، اما داستان مجال گستردهای برای ابراز عقاید و دیدگاهها فراهم میکرد به همین دلیل بود که داستانهایش رنگ و بوی سیاسی پیدا کردند(الکیلانی، 1991م 22). در نهایت کیلانی پس از گذشت سه در سال(1959م) به علت ابتلا به بیماری”سیاتیک” از زندان آزاد گشت.
او در زندان اسیوط، اولین دیوان شعری خود را به نام”أغانی الغرباء” گردآوری کرد و نیز اولین داستان خود را با نام” الطریق الطویل” در همان ایام زندان نوشت. این داستان که به تعبیر خود او، بیان واقعیت تلخی است که وی گذرانده است و به سبب تالیف آن جایزهی وزارت آموزش و پرورش را کسب کرد و وزارت فرهنگ و ارشاد در همان زمان، آن را منتشر نمود. در دوران زندان، در آن سه سال، کتابهای دیگری از جمله”اقبال الشاعر الثائر”، “عذراءالقریه “، “موعدنا غدا” و” طلائع الفجر” را به نگارش در آورد(www.najeebkelani.com).


پاسخ دهید