2ـ 1ـ 3. تأثیر شناخت سبب نزول بر تفسیر قرآن………………………………………..26
1. فهم صحیح معنای آیه و رفع ابهام از آن ………………………………………26
2. شناخت مصادیق آیات……………………………………………………………..29
3. دفع توهم حصر………………………………………………………………………32
4. شناخت حکمت تشریع بعضی احکام……………………………………………34
5. شناخت محدوده شمول حکم……………………………………………………..38
2ـ 1 ـ 4. ضرورت شناخت روایات اسباب نزول………………………………..43
2ـ 1ـ 5. معیار شناخت روایات صحیح اسباب نزول……………………………45
نتیجه گیری……………………………………………………………………………..49
2 ـ 2 . شأن نزول و نقش آن در تفسیر………………………………………………………………..49
2ـ 2 ـ 1 . معنای لغوی “شأن “………………………………………………………………..50
2ـ 2 ـ 2 . تعریف اصطلاحی “شأن نزول ” ……………………………………………….50
2ـ 2 ـ 3 . قرینه بودن شأن نزول در تفسیر………………………………………………..53
نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………55
2ـ 3 . فرهنگ زمان نزول ونقش آن در تفسیر………………………………………………………..55
2ـ 3 ـ 1 . معنای لغوی “فرهنگ”…………………………………………………….56
2ـ 3 ـ 2 . تعریف اصطلاحی “فرهنگ”…………………………………………….56
2ـ 3 ـ 3. قرینه بودن فرهنگ زمان نزول در تفسیر……………………………58
نتیجه گیری …………………………………………………………………………….63
فصل سوم: زمان نزول و نقش آن در تفسیر
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………….65
3 ـ 1. زمان و مکان نزول…………………………………………………………………………………..66
3ـ 1 ـ 1. معنای لغوی “مکی و مدنی”………………………………………………………….66
3ـ 1 ـ 2. تعریف اصطلاحی “مکی و مدنی”…………………………………………………67
3ـ 1 ـ 3 . معیار های تقسیم آیات مکی و مدنی……………………………………………67
1. معیار زمانی………………………………………………………………………….68

2. معیار مکانی…………………………………………………………………………69
3. معیار خطابی………………………………………………………………………..69
3 ـ 1ـ 4. چگونگی تعیین مکی و مدنی آیات و سوره ها……………………………….. 70
الف ـ معیار استقرائی ـ سماعی یا نقلی و روائی……………………………….70
الف ـ روایات ترتیب نزول……………………………………………….70
ب ـ روایات اسباب نزول…………………………………………………70
ب ـ معیار استنباطی یا اجتهادی و قیاسی……………………………………..71
الف ـ علائم ظاهری یا صوری………………………………………….71
ب ـ علائم محتوائی یا موضوعی……………………………………….71
نتیجه گیری………………………………………………………………………………………74
3 ـ 2. حوزه ارتباط زمان نزول و تفسیر…………………………………………………………….75
3ـ 2 ـ 1. تأثیرات شناخت زمان نزول بر تفسیر………………………………………..75
1. فهم دقیق و بهتر معانی قرآن…………………………………………………………….75
الف ـ فهم کلی محتوای بعضی سوره ها……………………………………….76
ب ـ فهم صحیح معنای آیات……………………………………………………..78

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ج ـ فهم معنای حقیقی لغت های قرآنی…………………………………………….80
2. شناخت آیات ناسخ و منسوخ………………………………………………………………..81
3. شناخت آیات عام و خاص……………………………………………………………………85
4. شناخت آیات مطلق و مقید………………………………………………………………….88
5. شناخت آیات مجمل و مبین………………………………………………………………..91
6. ابطال روایات اسباب نزول ………………………………………………………………..94
7. تصدیق روایات اسباب نزول………………………………………………………………97
8. شناخت زمان نزول دلیل دیگر بر عدم تحریف قرآن………………………………..98
9. تأکید بر اعجاز قرآن کریم از نظر اخبار و حوادث غیبی…………………………..99
10. دستیابی صحیح سیره نبوی……………………………………………………………101
11. آگاهی بر مراحل تاریخ تشریع آیات و روش قرآن در دعوت…………………..106
الف ـ آیات تحریم شراب به ترتیب نزول……………………………108
ب ـ آیات تحریم ربا به ترتیب نزول…………………………………..111
12. ابزاری قوی جهت استدلالات کلامی………………………………………………….112
13. ابزاری قوی جهت استدلالات فقهی…………………………………………………..117
14. شناخت مصادیق آیات…………………………………………………………………….118
15. شناخت آیات و سوره های مکی و مدنی………………………………………………120
16. زمان نزول، تأثیر گذار بر ترتیب نزول سوره ها…………………………………..121
17. آگاهی بر حکمت نزول…………………………………………………………………….122
نتیجه گیری ………………………………………………………………………………………..123
فصل چهارم: مکان نزول و نقش آن بر تفسیر
مقدمه………………………………………………………………………………………………………….126
4 ـ 1. حوزه ارتباط مکان نزول و تفسیر……………………………………………………………..128
4 ـ 1ـ 1. تأثیرات شناخت مکان نزول بر تفسیر…………………………………………128
1. فهم مقاصد و تعابیر قرآن کریم………………………………………………132
الف ـ فهم صحیح معنای آیه…………………………………………….132
ب ـ فهم معنای مورد نظر لغت های قرآنی……………………………134
2.شناخت بهتر سیره نبوی………………………………………………………….136
3 . آگاهی بر روش برخورد اسلام در دعوت…………………………………..137
4. شناسایی برخی حقایق در مباحث کلامی…………………………………….140
5. شاهدی بر صحت استنباط های فقهی………………………………………..142
فوائد دیگر……………………………………………………………………………..142
خاتمه: ارتباط زمان و مکان نزول با دیگر قرینه ها………………………………………………143
1. رابطه زمان و مکان نزول با سیاق……………………………………………………..143
2 . رابطه متقابل زمان و مکان نزول با اسباب نزول…………………………………145
3 . رابطه زمان نزول و مکان نزول با فرهنگ زمان……………………………………151
نتیجه گیری……………………………………………………………………………………..154
نتیجه ها…………………………………………………………………………………………………….159
پیشنهاد ها……………………………………………………………………………………………………..164
فهرست منابع…………………………………………………………………………………………………166
فصل اول:

کلیات پژوهش
1 ـ مقدمه
در حقیقت هیچ بحث اجتماعی و اخلاقی و سیاسی و اقتصادی بدون اتکاء به اصول تاریخی به طور حسی، قابل اثبات نیست. هنر نمائی مهم تاریخ همین است که به این مسائل عقلانی رنگ حسی می بخشد و از این رهگذر کمک شایانی به فهم مسائل انسانی می کند. بی تردید دست یابی به عمق حقایق قرآن کریم ـ کتاب خدا و تجلی علم بی نهایت الهی ـ که در رویدادهای مختلف تاریخی به تدریج نازل شده است، در گرو تحقیق و تأمل تحولات تاریخ صدر اسلام در ترتیب زمانی خود است. تحقیق حاضر، تلاشی است در جهت تبیین نقش زمان و مکان نزول در تفسیر قرآن و تعیین حوزه کاربرد آن در فهم مفاهیم قرآن. آشنایی با زمان و مکان نزول این امکان را به مفسر می دهد تا حقایق و معارف وحی را مقارن با موقعیت های زمانی و مکانی مورد بررسی و تحلیل قرار دهد و به نتیجه‌گیری‌هایی که در فهم آیات قرآن کریم تأثیرگذار است، دست پیدا کند. آیه ا… معرفت از این بحث به عنوان یکی از اهداف مهم فرهنگی یاد می کند1.
مبنای دیدگاه های تفسیری این تحقیق بیشتر بر اساس تفسیر “المیزان فی تفسیر القرآن” نوشته علامه طباطبایی (ره) از مهم ترین و جامع ترین تفاسیر شیعه و یکی از چند تفسیر عمده و اساسی قرون جدید می باشد. در ادامه مواردی از آیات قرآن را به کمک زمان و مکان نزول مورد بررسی و تحلیل تفسیری قرار می دهیم و در این مسیر شما را به تأمل و تحقیق فرا می خوانیم.
2ـ بیان مسأله:
تدبر در آیات قرآن و به دنبال آن عمل کردن به دستورات قرآن، در گرو شناخت مقصود آیات و فهم مراد گوینده است که وابسته به در نظر گرفتن قراین از جمله زمان و مکان نزول آیات است. آگاهی از زمان و مکان نزول آیات کریمه یکی از مواردی است که مفسر می‌تواند به کمک آن تفسیر صحیح را از غیر صحیح باز شناسد و در درک مقصود آیات از آن کمک بگیرد. لذا بی توجهی به آن مقاصد بسیاری از آیات را مبهم یا متشابه می‌نمایاند. این تحقیق بر آن است که به دو بحث مهم بپردازد:
اول ـ لزوم شناخت قراین فضای نزول و اهمیت تأثیر گذاری این قرائن بر فهم آیات.
دوم ـ کشف مواردی از تأثیر پذیری فهم آیات قرآنی از زمان و مکان نزول با توجه به دیدگاه های چندی از مفسرین شیعه و سنی.
3ـ علت انتخاب موضوع، اهمیت و فایده آن:
آگاهی از این امر که هر یک از آیات قرآن در چه زمان و مکانی از دوران نبوت پیامبر اسلام(ص) نزول یافته از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بسیاری از نظرات غلط مفسرین پیرامون سبب نزول یا درک مقصود واقعی آیه ناشی از بی توجهی به زمان و مکان نزول است. شناخت زمان و مکان نزول آیات و سوره ها می تواند ما را در بازشناسی آیات ناسخ و منسوخ و عام و خاص و… یاری کرده و زمینه ساز فهم مناسب تر قوانین اسلام باشد. همچنین با این شناخت، هماهنگی و چگونگی تأثیر متقابل آئین اسلام و جاهلیت در محیط عربستان و شیوه های گفتگوی قرآن با هر گروه مسلمان، مشرک، منافق، اهل کتاب به دست می آید. و در تحلیل تاریخ اسلام، شرایط و تحولات اجتماعی و حالات روانی مسلمانان در جامعه نو بنیاد اسلام از نظر دور نخواهد ماند.
ذهبی تفاوت بین اصحاب پیامبر(ص)، با توجه به شناخت زمان و مکان نزول را چنین بیان می کند: ” اگر ما به عصر صحابه بنگریم درخواهیم یافت که همه صحابه در فهم معانی قرآن یکسان نبودند بلکه با هم تفاوت داشتند. بسیاری از آیات که برای بعضی از آنان روشن بود برای برخی مبهم و ناآشنا بود. این مطلب به تفاوت آنان از نظر توان فکری و شناخت شرایط زمانی و مکانی نزول قرآن بر می گردد.2…”
کینت گریک، خاورشناس انگلیسی، مزیت قرآن نسبت به تمام کتب آسمانی را این می داند که از طرف یک نفر نازل شده و تاریخ نزول آن نیز به خوبی معلوم است برخلاف تورات و انجیل. همچنین وی این پیشنهاد را به مسلمانها می دهد که اولین قدم برای شناساندن دین اسلام به دیگران، شناساندن قرآن است. و برای این کار اولین تحقیقی که باید انجام گیرد، تعیین تاریخ نزول هر آیه ای است که بر پیامبر(ص) وحی شده است3.
حقیقت مزبور، نکته ای نیست که امروزه مورد اعتراف و کاربرد مفسران و محققان علوم
قرآنی قرار گرفته باشد، بلکه مطالعه در پیشینه ی تفسیر آیات، این واقعیت را به خوبی
روشن می سازد.
با توجه به این مطالب، تحقیق در موضوع حاضر به منزله ی قرینه ای در فهم و تفسیر آیات تأثیر بسزائی دارد و جا دارد تحقیقی در این زمینه انجام گیرد.
4ـ. سابقه پژوهش:
با وجود روایاتی در زمینه اسباب نزول، ناسخ و منسوخ و تاریخ اسلام و… می توان گفت قدمت تاریخ گذاری قرآن به صدر اسلام می رسد و بحث از مکی و مدنی بودن سوره ها همچون دیگر مباحث علوم قرآنی مورد توجه مسلمانان بوده و کتابهای ارزشمندی در این زمینه تألیف شده است. اما بحث از تأثیر زمان و مکان نزول بر تفسیر، نگاهی نو در این مباحث به شمار می آید. با جستجوی کاملی که از کتابخانه ی فرهنگ و معارف قرآن و مراجعه به سایت مرکز اطلاعات و مدارک علمی و همچنین بانک مقالات اسلامی و… انجام گرفت، پایان نامه یا مقاله ای با عنوان حاضر مشاهده نگردید. البته کتابها و مقالاتی پیرامون “اسباب نزول” یا “مکی و مدنی” نگاشته شده و در آثاری نظیر “البرهان فی علوم القرآن” بدر الدین زرکشی(794ق) و “الاتقان فی علوم القرآن” از جلال الدین سیوطی(‌911ق) بخشی از کتاب به این بحث اختصاص یافته است. و از دانشمندان معاصر آیه الله محمد هادی معرفت در کتاب خود “التمهید فی علوم القرآن” و بسیاری از کتابهای تاریخ‌قرآن و علوم قرآن و همچنین تفسیرهایی چون “مجمع البیان فی تفسیر القرآن” از فضل بن حسن طبرسی( 548ق) و… که در کنار دیگر مباحث قرآنی به بحث و بررسی پیرامون مکی و مدنی آیات و سوره ها پرداخته اند. علاوه بر کتابهای یاد شده، به چند اثر
دیگر اشاره می شود:
1. عبد الرزاق حسین احمد، المکی و المدنی فی القرآن الکریم، قاهره: دار ابن عفان، 1420ق: این اثر در دو جلد نگارش یافته است. مؤلف این کتاب پس از مباحث مقدماتی، به بررسی دیدگاهها و اختلاف نظرها تا سوره اسراء پرداخته است.
2. جعفر نکونام، درآمدی بر تاریخ گذاری قرآن، تهران: هستی نما، 1380ش: این کتاب از جمله آثاری است که در آن به تفصیل درباره ی تاریخ گذاری قرآن، منابع و دشواری های آن سخن گفته است.
3. محمد مهدی مسعودی، حوزه ارتباط اسباب نزول و تفسیر، فصلنامه پژوهش های قرآنی،ش1، 1374ش.
4. محمد هادی مؤذن جامی، مکی و مدنی و آرای بدیع علامه طباطبایی، فصلنامه بینات، ش 45،1384ش.
همچنین پایان نامه ای با موضوع “شأن نزول و نقش آن در تفسیر” انجام گرفته است اما همانطور که ملاحظه گردید چندان ارتباطی با موضوع این تحقیق نداشته و می طلبد روی این موضوع، پایان نامه ای نوشته شود.
5ـ سؤال اصلی پژوهش:
شناخت زمان و مکان نزول چه تأثیری بر فهم و تفسیر آیات قرآن دارد؟
6ـ سؤالات فرعی پژوهش:
1. مقصود از زمان و مکان نزول چیست؟
2. توجه به فضای نزول آیات چه تأثیری بر فهم آیات دارد؟
3. چه فوائد و آثاری بر شناخت زمان و مکان نزول بار می شود؟
7ـ فرضیه های پژوهش:
1. مفسرین برای درک مفهوم آیات از قراین نزول کمک گرفته اند.
2. با استفاده از قراین می توان زمان و مکان نزول را حدس زد.
3. برای فهم مقصود برخی آیات شناخت زمان و مکان نزول، ضروری و لازم است.
4. به نظر می رسد با فهم زمان و مکان نزول بتوان برخی از موارد اختلافی میان شیعه و همینطور شیعه و اهل سنت را در برخی آیات برطرف نمود.
8ـ اهداف پژوهش:
1. اثبات تأثیر شناخت زمان و مکان نزول بر فهم آیات.
2. شناسایی راههای شناخت زمان و مکان نزول.
3. قاعده مند کردن تفسیر صحیح.
4. شناخت یکی از آسیب های تفسیر ناصحیح.
5. شناسایی برخی موارد تأثیر گذاری زمان و مکان بر فهم صحیح.
9ـ روش گرد آوری اطلاعات و داده ها:
روش تحقیق کتابخانه ای است. منابع اطلاعات ابتدا در خصوص موضوع جمع آوری شده
و سپس با بررسی دیدگاه های مفسرین شیعه و سنی به تحلیل موضوع پرداخته شده است.
10ـ جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق:
بسیاری از مفسران و اندیشمندان علوم قرآنی قائل به اهمیت و فوائد بحث فضای نزول و
از جمله شناخت زمان و مکان نزول و تأثیر آن بر فهم آیات قرآن هستند ولی تا چه حد بر دیدگاه های مفسرین تأثیرگذار بوده و در فهم مقصود آیات از این قراین کمک گرفته اند، تحقیقی است که تا حال انجام نگرفته و این تحقیق برآن است که ان شاء… به این موضوع بپردازد.
11ـ نتایج علمی و عملی تحقیق:
با نتیجه ای که از این تحقیق بدست می آید:
به بی اساس بودن سبب نزول برخی آیات و همچنین نظرات مفسرین ( به خصوص آیاتی که در شأن اهل بیت (علیهم السلام) نازل شده) پی خواهیم برد و با استناد به زمان و مکان نزول، جعلی بودن روایاتی از اسباب نزول بدست خواهد آمد. آیات ناسخ و منسوخ قرآن را باز شناسی کرده و به نظر صحیح دست پیدا کنیم و به طور کلی می توانیم به درک صحیح آیات رهنمون شویم.
12ـ گزارش اجمالی تحقیق
گزارش اجمالی فصول تحقیق که شامل چهار فصل است، عبارت است از:
فصل اول: در دو بخش کلیات پژوهش چون تبیین موضوع، ضرورت تحقیق و پیشینه آن و… و مفهوم شناسی واژه های “زمان، مکان، نزول، تفسیر و قرآن” طرح شده است.
فصل دوم: به مباحث “اسباب نزول”، “شأن نزول” و “فرهنگ زمان نزول” به عنوان قراین پیوسته غیر لفظی که ما را در شناخت فضای نزول یاری رسانده و بر تفسیر قرآن تأثیر‌گذار است، پرداخته شده است.
فصل سوم: بخشی از آن مبحث “مکی و مدنی”، مقدمه ای لازم برای شناخت “زمان و مکان نزول” بیان شده و بخشی نیز تأثیر شناخت “زمان نزول” بر مراد و مقصود آیات مورد بررسی قرار گرفته است.
فصل چهارم: در ابتدا بررسی تأثیر شناخت “مکان نزول” بر فهم قرآن انجام گرفته و سپس تأثیر “زمان و مکان نزول” بر دیگر قراین تبیین شده است.
و در پایان تحقیق، نتیجه ها و پیشنهاد ها تنظیم گردیده است.
امید است، این مباحث جهت استفاده علاقه مندان مفید واقع شده و موجب ترغیب و انگیزه در سایر قرآن پژوهان گردد تا تداوم بخش این حرکت شوند.
1 ـ 2 . معنا شناسی
1ـ 2ـ 1. مفهوم شناسی”زمان نزول”
1 ـ 2ـ 1ـ 1. معنای لغوی “زمان”
“زمان4” از ماده “زمن”، “از لغات مشترک میان عرب و عجم است5” و به “اسمی که برای
وقت، چه کم باشد و چه زیاد6″، “عصر7” و “چیزی که دائم در حرکت8″، “وقت، هنگام، دور و عهد9″، “زمانه، روزگار، دهر10” و… معنا شده است.
برای مشخص شدن معنای “زمان” به تفاوت معنایی “زمان” با دیگر واژه ها می پردازیم: “زمان” و”أمد”: “زمان” هم برای مبدأ و هم غایت و نهایت استعمال می شود یعنی برای زمان های گذشته و حال و آینده به کار می رود ولی “أمد” فقط به اعتبار هدف و غایت استعمال مى‏شود و تنها برای زمان آینده است11.
“زمان” و “ابد”: “ابد” زمانی است پیوسته برخلاف “زمان” که پیوسته نیست12.
“زمان” و”دهر”: “زمان” هم به مدت بسیار اطلاق مى‏شود و هم به مدت اندک اما از مدت طولانى به “دهر” تعبیر می شود13.
1 ـ 2ـ 1ـ 2. تعریف اصطلاحی “زمان نزول”
در این تحقیق “زمان نزول” عبارت است از: اوقاتی که فرازهایی از آیات قرآن کریم بر حضرت محمد(ص) پیامبر اسلام وحی شده است.

1ـ 2ـ 2. مفهوم شناسی”مکان نزول”
1ـ 2ـ 2 ـ 1. معنای لغوی “مکان”
“مکان14” اسم ظرف است و به “جای، محل، جایگاه15، موضع بودن چیزی، قرارگاه هر چیز از زمین و جای شیء16” معنا شده است. این واژه به نظر بعضی از اهل لغت مشتق از “کون”؛ “بودن و هستی” است که در اثر کثرت استعمال به معنی مطلق “جا” به کار می‌رود17 و بعضی دیگر معتقدند از ماده “مکن” به معنای “جایی که چیزی را در بر
می‌گیرد18″ است.
کلمه “مکان” صرف نظر از ریشه آن 32 مرتبه به معانی “جای، جایگاه، جایگزین و وضع و موقع” در قرآن کریم به کار رفته است.
1ـ 2ـ 2ـ 2. تعریف اصطلاحی “مکان نزول”
در این نوشته منظور از “مکان نزول” عبارت است از: هر جا و هر شهری است که پیامبر(ص) به آنجا قدم گذارده اند و آیاتی از قرآن کریم بر آن حضرت نازل شده است.
1ـ 2ـ 3. مفهوم شناسی”نزول قرآن”
1ـ 2ـ 3ـ 1. معنای لغوی “نزول”
واژه “نزول” از “نزل” به معنای “فرود آمدن یا فرو افتادن19؛ از بالا به پایین است20” مانند “فرود آمدن باران از آسمان یا فلانی از اسبش فرود آمد21” و نیز به معنای “جاگیر شدن و در جایی اقامت افکندن” است22.
برخی اهل لغت “نزول” را به معنای “هبوط” آورده اند23. اما کسانی بین این دو فرق گذاشته
و گفته اند: “هبوط” به معنای فرود آمدن قهری است مانند فرود آمدن سنگ24 و در کاربرد آن در مورد انسان دلالت بر تحقیر و نقص دارد25 برخلاف “نزول”؛ این لفظ در مواردی چون ملائکه26 و باران27 به کار رفته و اشاره به عظمت و شرافت دارد28. در”هبوط” به مقصد فرود، جایی که غیر از مبدأ است توجه شده اما در “نزول”، مبدأ؛ جای اولی که چیزی می‌خواهد از آن جدا شود مورد نظر بوده و به استقرار یافتن در جای دوم توجه ای نمی‌شود.29.
کلمه “نزول” با مشتقاتش در مجموع 293مرتبه در قرآن کریم آمده است.
1ـ 2ـ 3ـ 2. تعریف اصطلاحی “نزول قرآن”
بدون تردید در زمینه نزول قرآن هیچ یک از معانی لغوی که دلالت بر نزول مادی و مکانی دارد نمی تواند مورد نظر باشد. زیرا قرآن کریم که مرتبه ای از علم خداوند متعال است، جسم نیست تا در مکانی قرار گیرد و یا از بالا به پایین فرو فرستاده شود. بنابراین با وجود اختلاف نظر در میان دانشمندان علوم قرآنی30، باید واژه “نزول” را در مورد قرآن به معنای مجازی به کار برد. منظور از “نزول قرآن کریم” ظهور وحی در پیامبر اکرم(ص) است؛ نزول معنوی و روحانی که تنها ایشان حقیقت آن را دانسته و درک می کردند31. بدین معنا که قرآن حقیقتی والا است که منشأ اصلی آن علم ذاتی خداوند است و از آنجا که دور از دسترس فهم متعارف انسانها است خدای رحمان و رحیم جهت تمام کردن عنایت و رحمت خویش آن حقیقت را به مرتبه ظهور فعلی و در قالب الفاظ متجلی ساخته و به پیامبر خویش وحی نموده است32. و به اعتبار بلندی مقام خدای تعالی و پستی مقام عبودیت است که آمدن قرآن از آن مقام به این مقام “نزول” نام گرفته است33.
بنابر نظر عده ای از دانشمندان، نزول قرآن کریم دو بار بوده است:
الف ـ نزول اجمالی: معارف الهی واقع در قرآن یک باره بر قلب پیامبر فرود آمده است تا روح آن حضرت سرشار از نور معرفت قرآنی گردد.
ب ـ نزول تفصیلی: در دوران رسالت، قرآن با الفاظ معین و آیات پیاپی، تدریجی بر پیامبر(ص) فرود آمده است که گاهی با حوادث و وقایعی مرتبط بوده است.
آنها، آیه شریفه هود/1 را شاهد بر اندیشه تعدد نزول قرآن گرفته اند34:
“… کِتَابٌ أُحْکِمَتْ ءَایَاتُهُ ثمُ‏َّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَکِیمٍ خَبِیر”
“…[این‏] کتابى است که آیتهاى آن از نزد دانایى با حکمت و آگاه استوار و پایدار گشته- که به کتابى دیگر منسوخ نشود- و آنگاه به تفصیل بیان شده است”
نزول تدریجی قرآن از یک طرف امداد معنوی مستمر برای پیامبر(ص) بوده است35 و از طرفی، رسالت اسلام با انواع بحران های سیاسی، فرهنگ ها و پرسش های مختلف از سوی مشرکان رویارو بوده است. موضع گیری های مناسب و تفسیر و تبیین متناسب از سوی پیامبر(ص) نیازمند آن بوده است که نزول قرآن به شکل تدریجی انجام پذیرد36. ویژگی نزول تدریجی این کتاب آسمانی، بیانگر قابلیت تعیین زمان نزول هر یک از آیات و سوره های قرآن کریم است. این مطلب را قراین تاریخی و اشاره های موجود در آیات تأیید می کند. ‏
1ـ 2ـ 4. مفهوم شناسی” تفسیر”
1ـ 2ـ 4 ـ 1. معنای لغوی “تفسیر”
“تفسیر” مصدر باب تفعیل از ماده “فسر” به معنای “ابانه37″، “بیان38″، “تفصیل کتاب39″،
“کشف40و آشکار نمودن امر پوشیده41” و “توضیح دادن42” است. معنای مشترک میان آنها بیان نمودن و آشکار کردن است. و از آنجا که “فسر” و “تفسیر” هر دو متعدی هستند به
دلیل معنای مبالغه باب تفعیل و مغایرت آن با معنای ثلاث مجرد، تفسیر به معنای به خوبی آشکار کردن است43.
این واژه یک بار به همین معنا44 در قرآن کریم به کار رفته است.
1ـ 2ـ 4 ـ 2. تعریف اصطلاحی “تفسیر”
برای “تفسیر” تعریف های متعددی ارائه شده است. به دو نمونه از آنها اشاره می شود:
آیه … خویی: “تفسیر، واضح کردن منظور خداوند از کتاب عزیز است45”
این تعریف به صورت کلی هدف اصلی مفسر را که عبارت است از بیان مفاهیم کتاب خدا و آشکار نمودن مراد خداوند است، بیان نموده است. و هیچ اشاره ای به مقدمات لازم برای تفسیر اعم از قواعد ادبیات عرب یا قراینی مانند سبب نزول و… نکرده است. در ضمن مفسر برای دریافت مقصود کتاب خدا ابتدا باید مفاهیم آیات را درک کند در حالیکه تعریف مذکور این مرحله را نیز در نظر نگرفته است.
علامه طبابایی: “تفسیر، بیان معانی آیات قرآنی و کشف مقاصد و مدالیل آن است46”
در این تعریف “تفسیر” به معنای بیان و کشف مفاهیم قرآن است. حال این مفهوم یا از خود آیات فهمیده می شود یا با کمک قراینی چون سایر آیات و ادله ی دیگر؛ و در آن قواعد تفسیر مشخص نشده اند.
بهترین تعریفی که پیشنهاد می شود این است:
“تفسیر” عبارت است از: بیان و آشکار نمودن مفهوم و مقصود موردنظر خدای متعال از آیات قرآن بر مبنای ادبیات عرب و اصول عقلایی محاوره ای47.
با این توضیح، بیان معانی ظاهر الفاظی که به ذهن متبادر می شود نیز تفسیر است؛ چون نوعی آشکار کردن معنای پنهان است48.
1ـ 2ـ 5. مفهوم شناسی”قرآن “
1 ـ 2ـ 5 ـ 1. معنای لغوی “قرآن”
در معنای لغوی “قرآن” نظراتی وجود دارد:
1. مصدری است بر وزن “فعلان” که از ماده “قرء=خواندن” گرفته شده است. و از باب تسمیه، مصدر”قرآن” به اسم‌مفعول “مقروء=خوانده شده49” اطلاق می شود. مانند “کتاب” که به معنای”مکتوب= نوشته شده”است.
2. وصفی است بر وزن “فعلان”؛ مشتق از “قرء” به معنای “جمع کردن”. یعنی بعضی از آن چیز را به بعض دیگر جمع و ضمیمه کردم50. مناسبت این معنا با “قرآن” این است که حروف و کلمات و آیات و سوره ها همه در آن جمع شده اند و یا حقایق و احکام و معارف و تعالیم دینی که پراکنده در کتابهای پیشین بود در آن جمع شده است51 و یا اینکه
در پرتو تلاوت و تکرار بر زبانها، در سینه ها حفظ(جمع)می شود52.
3. واژه “قرآن” اسم خاص برای کتاب خدا است.
4. مشتق از “قرائن” جمع “قرینه” است یعنی بعضی آیات شبیه و قرینه آیات دیگر بوده و یکدیگر را تصدیق می کنند.
5. از ریشه “قری” گرفته شده به معنای ضیافت و مهمانی است یعنی “قرآن” خوان گسترده ی الهی است که هر کس به سهم خود از آن بهره مند می گردد.
بهترین نظر به عقیده اکثر دانشمندان علوم قرآنی نظر اول است53که ادله و شواهدی آن را تقویت می کند: الف ـ در آیه قیامت/ 17: ” إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَ قُرْءَانَهُ‏”؛”همانا فراهم آوردن و خواندن آن بر ماست.” کلمات “قرآن” و “جمع” همراه هم آورده شده و با واو عاطفه عطف شده‏اند. بنابراین، کلمه “قرآن” در این آیه، به معنای “خواندن” است نه “جمع کردن” در غیر این صورت تکرار آن امر لغوی می باشد که از فصاحت قرآن به دور است54.
ب ـ در آیه مزمل/4 و20 واژه “قرآن”همراه با فرمان به ترتیل و قرائت(خواندن)آمده است.
از این رو مراد خداوند از “قرآن” امر خواندنی است و…55 .
این کلمه 68 بار در قرآن کریم آمده است. دو مرتبه بر “نماز56 ” اطلاق شده است و دو بار به معنای “قرائت و خواندن57” یاد شده است. و در بقیه موارد به معنای “قرآن” کتاب آسمانی مسلمانان به کار رفته است.

1 ـ 2 ـ 5 ـ 2. تعریف اصطلاحی “قرآن”
“قرآن” در اصطلاح عبارت است از: “کلام الهی که خداوند آن را به تدریج بر حضرت محمد (ص) خاتم پیامبران به زبان عربی و لهجه قریش نازل کرده است58”.
با این بیان به بخشی از یک آیه نیز “قرآن” گفته می شود.
فصل دوم:

فهم معنا با توجه به فضای نزول
مقدمه
قرآن کریم معجزه ی جاودان اسلام است که سخنوران و ادیبان عرب و غیر عرب پیوسته اذعان داشته اند بلیغ ترین بیان و رساترین شیوه و سبک را داراست59. و کلام زمانی بلیغ است که مطابق با مقتضای حال باشد60. شناخت این مقتضا متوقف بر شناخت حال و شرایط و زمینه هاست. بی تردید فهم قرآن بدون توجه به قرینه هائی که به طور طبیعی مسلمانهای صدر اسلام برای فهم آیات از آن بهره می گرفتند ممکن نیست. ارتباط تنگاتنگ بعضی از آیات با رویدادها و حوادث زمان نزولشان، آداب و سنت های عرب و تاریخ نزول قرآن و… موجب می گشت مسلمانها تصویر روشنی از مفاهیم آیات در مقایسه با کسانی که در دوران بعد بودند داشته باشند. سیره ی عقلا نیز چنین بوده و هست که برای رسیدن به مقصود هر کلامی به فضائی که کلام در آن صادر شده توجه می کنند61. سبب نزول، شأن نزول، فرهنگ زمان نزول و زمان و مکان نزول جزء قراینی هستند که در دلالت آیات مؤثر می باشند. این قرینه ها در عین حال که به کلام متصل بوده، در قالب الفاظ قرآن نیامده اند. به همین جهت در بعضی کتابها به “قراین پیوسته غیرلفظی62” نام گذاری شده اند. بسیاری از دانشمندان علوم قرآنی در این باره کتابها نگاشته اند که نماینگر اهمیت این مباحث است63. در ادامه مشاهده می گردد که مفسران آگاهانه یا ناآگاهانه برای رفع ابهام، فراوان به این قرینه ها تمسک جسته اند. در این فصل به سه مورد اول می پردازیم:
2ـ 1. اسباب نزول
آیات قرآن مجید در طول رسالت پیامبر اعظم(ص) به تدریج و بعضی از آنها در ارتباط با حوادث و رویداد های آن زمان نازل شده است. سور و آیات قرآن در این رابطه به دو دسته تقسیم می شوند:
الف. آیه ها و سوره هائی که سبب نزول آن عام 64بوده و بدون حادثه یا رویدادی خاص نازل شده است. مانند آیات و سوره هایی که از روز قیامت و اوضاع و احوال بهشت و دوزخ گزارش می دهند65.
ب. آیه ها و سوره هائی که سبب نزول خاصی دارد و به دنبال حادثه یا پرسشی نازل شده است. بر مفسر لازم است که آن حادثه را به اختصار شرح دهد تا سیاق آیات بر خواننده روشن گردد66. دانشمندان علوم قرآنی و مفسرین بر تأثیر سبب نزول در فهم آیات قرآن و روشن شدن مطالب آن اتفاق نظر داشته67 و اختلاف نظر آنها تنها در میزان تأثیر می باشد68.
2ـ1ـ 1. معنای لغوی ” اسباب”
“اسباب جمع سبب69″، به معنای “ریسمان70” و “راهی است که موجب وصل71 چیزی به چیز دیگر به سمت بالا72” باشد. سپس این واژه برای “مطلق وصل دو چیز73” استعمال شده است. این کلمه 9 بار به معنای “پیوند74” ، “وسیله75″ ، ” ریسمان76″ ، ” نردبان77″ و ” راه یا
در78″ در آیات قرآن کریم به کار رفته است.
معنای لغوی واژه “نزول” در فصل اول آمده و نیاز به تکرار آن نمی باشد.
2 ـ 1ـ 2. تعریف اصطلاحی” اسباب نزول”
اصطلاح “اسباب نزول” حدود قرن چهارم و پنجم رایج شد79. قبل از این تاریخ، اصطلاح “التنزیل” به معنای”مورد نزول” که می تواند شامل سبب نزول آیه نیز باشد، به کار می رفته است80. این واژه در روایات اهل بیت(ع)81 در مقابل تأویل82(بطن) یعنی “معنای ظاهری آیه” دیده می شود83. بنابراین “التنزیل” اعم از سبب نزول است84. برای بدست آوردن تعریفی کامل و جامع از این اصطلاح، ابتدا تعاریفی از صاحب نظران علوم قرآنی ارائه می دهیم:
سیوطی: “… حادثه ای که در زمان وقوعش آیه ای نازل شود85…”.
در این تعریف تأکید بر روی وقایعی است که موجب نازل شدن آیات شده اند.
زرقانی: “حوادث یا رویدادی که در زمان وقوع آن آیه یا آیاتی نازل شده و در مورد آن سخن گفته و یا حکم آن را بیان کرده است86”. سپس در توضیح این تعریف آورده است: آیات نازل شده باید متصل به زمان حادثه بوده و در زمان پیامبر اتفاق افتاده باشد.
صبحی صالح: “مسائل و حوادثی که آیه یا آیاتی به سبب آن و همزمان با زمان وقوعش نازل شده و آن را مورد بررسی قرار داده و یا پاسخگو و بیان کننده حکمش باشد87”.
آیه ا… معرفت نیز چنین تعریف کرده اند: “سبب و علتی که باعث شود، آیاتی از قرآن درباره آن نازل گردد88”.
نکته قابل توجه در این تعاریف این است که گاهی این مسائل و مناسبت ها هستند که موجب نزول آیه یا آیاتی می گردند که در بردارنده دیدگاه قرآن کریم پیرامون آن مسائل است. بنابراین جامع ترین تعریفی که می توان برای “اسباب نزول” ارائه داد عبارت است از: ” رویداد یا پرسشی که به اقتضای آن قسمتی از قرآن کریم همزمان یا در پی آن89 ” در زمان پیامبر گرامی (ص) نازل شده که در بردارنده جواب یا حکم آن رویداد یا پرسش


دیدگاهتان را بنویسید